Blog Devri Network

VOLKANİZMA ÇEŞİTLERİ -Volkanla İlgili Terimler -Volkanik Aktivitelerin sınıflandırılması -Volkanik Aktivite Çeşitleri -Patlamalı olup olmaması -Dış kökenli su olup olmaması -Lokasyona göre -Erüpsiyon ortamına göre -Erüpsiyon büyüklüğüne göre -Erüpsiyon şiddetine - Diğer volkanizma çeşitleri

VOLKANİZMA ÇEŞİTLERİ VOLKAN İLE İLGİLİ TERİMLER Volkan : Yer ‘in içindeki magmanın yer yüzüne çıktığı ve koni şeklindeki kubbemsi oluşumlardır. Magma : Ergimiş yada yarı ergimiş silikatça zengin ve diğer minarelerden oluşan kayaçtır. Lav: Sıcak, yoğunluk, viskozite ve yoğunluğu olan magmanın yüzeye akışkan çıkmış halidir. Minarel: Belli bir kimyasal formüle sahip olan ve belli bir kristal yapısı olan inorganik doğal madde olarak tanımlanır. Viskozite:Lavın akmaya karşı olan direncidir. Tefra:Volkandan çıkan tüm irili ufaklı materyallere denir. VOLKANİK AKTİVİTELERİN SINIFLANDIRILMASI VOLKANİK AKTİVİTE ÇEŞİTLERİ Volkanik aktiviteler gruplara ayrılırken bazı özelliklerine dikkat edilir. Bunlar ;viskozite, yoğunluk, lavın içerdiği materyalin özelliği, oluşan şekillerin dik veya yatay olup olmaması gibi özelliklerinden faydalanarak gruplandırabiliriz. -Patlamalı olup olmamasına göre - Efüzif: Lavların pasif bir şekilde çıkmasıdır. Genellikle büyük hacimli ve bazal tiktir. Efüzif volkanizmada patlama söz konusu değildir, lav akıntısı şeklinde görülür Bazaltik olduğu için oluşan şekiller fazla dik olmayıp geniş alan kaplarlar. -Eksplozif: Magmanın patlamalı ve ve proklastik madde yönünden zengin olan aktivitedir. Büyük hacimli silisli ve felsik volkanların tamamına yakını eksplozif tir. -Dış kökenli su olup olmamasına göre -Konveksiyonel: Dış kökenli su yoktur ,yani magmanın içine dışarıdan su ilavesi yoktur. Eğer içerisinde su bulunuyorsa bu su daha önceden magmanın içerisinde bulunan sudur . Karaların iç kısımlarında oluşan volkanizmalar örnek verilebilir. -Hidrovolkanik: Dış kökenli su bulundurur. Bu tür aktivite ada yayları , okyanus dipleri,deniz veya göl tabanlarında olan aktivitedir. Ayrıca yer altı suyu veya krater kaldera içindeki sular aktivite yi etkiler. Bu tür aktivitenin şiddeti daha fazla olur. -Lokasyonuna göre -Merkezi aktivite: Magma odasındaki malzemenin tek bir bacadan yer yüzüne çıkmasıdır. Erüpsiyon devam ettikçe bacadan çıkan malzeme bacanın kenarında birikerek yanardağı meydana getirir. Merkezi aktivitede parazit baca yoktur. -Monojenik aktvite:Erüpsiyon tek bir aktivite den oluşursa yani bir defada gerçekleşirse buna monojenik aktivite denir. -Polijenik aktivite:Volkanik aktivite birkaç defa tekrar ederse polijenik olur. Polijenik aktivitede merkezi bacanın yanında uydu baca denilen parazitik koniler…Yanardağ Nedir?

Bir yanardağ (ya da volkan ), magmanın (Dünyanın iç tabakalarında bulunan,

yüksek basınç ve yüksek sıcaklıkta ergimiş ya da erimiş kayalar), yeryuvarlağının

yüzeyinden dışarı püskürerek çıktığı coğrafi yer şekilleridir. Güneş sisteminde

bulunan kayalık gezegen ve aylarda (bazıları çok aktif olan) birçok yanardağ

olmasına rağmen, bu olgu, en azından dünyada, genellikle tektonik plaka

 sınırlarında görülür. Ne varki, sıcak nokta yanardağlarında önemli istisnalar vardır

Yanardağlar Nasıl Oluşur?

Yeryuvarlağının iç kesimlerinin çoğu gibi, magmanın hareketleri ve dinamikleri de fazla iyi anlaşılamamıştır. Ancak, bir püskürmenin, yanardağın altında bulunan katı bir tabakaya (dünyanın kabuğuna) doğru magmanın hareket ederek bir “magma odacığı”nı işgal etmesinin ardından geldiği bilinmektedir. Sonunda, odacıktaki magma yukarı doğru itilir ve gezegenin yüzeyine lav olarak yayılır ya da yükselen magma civardaki yer şekillerinde bulunan suyu ısıtır ve patlamalı buhar çıkışlarına neden olur. Bu çıkışlar ya da magmadan kaçan gazlar, kaya, kül, volkanik cam ve/veya volkanik külün kuvvetli bir şekilde fırlatılmasına yol açar. Püskürmeler daima kuvvetli olsa da, akıntı veya büyük patlamalar şeklinde olabilirler .
 
 
Karadaki yanardağlar genellikle, çıkışların yıllar içinde sürekli birikmesiyle koni ya da kül konisi şeklini alırlar. Suyun altında ise, yanardağlar genellikle fazlasıyla dik sütunlar oluşturur ve yıllar içinde okyanus yüzeyine çıkarak yeni adacıklar haline gelirler.

Yanardağların Davranışları

Yanardağların püskürmeleri ve volkanik etkinlikler farklılık gösterir:

1-Nuees ardentes-Kızgın bulutlar

(”kor halindeki kızgın çığ”), 600 C sıcaklıktaki kül, toz ve gaz karışımından oluşan bulutlardır. Bunlar, 10 km uzaklığındaki mesafelere 100 km/saat’lik hızlarla akabilirler.

2-Volkan külleri

En fazla yayılan malzeme olup, tarım alanlarını kaplayabilir veya örtebilir, mahsulleri tahrip edebilir, şebekeleri ve makineleri tıkayabilir, mekanik aksamlarda ileri derecede yıpranmaya yol açabilir, hayvanların boğulmasına yüksek olmayan ve düz çatılarda aşırı yüklere neden olabilir.

3-Lav akıntıları

Volkanizmanın en tipik göstergeleridir. Bazalt bileşimindeki lavlar 1m/gün’den 3 m/saniye’ye kadar değişen hızlarla akabilirler, ancak bunların insan yaşamını tehdit etme derecesi düşüktür. Lav akıntıları kaynağa yakın kesimlerde en yüksek hıza sahiptir ve kaynaktan olan uzaklık arttıkça, zeminle ve atmosferle olan temasları nedeniyle hızları azalır. Soğuma akınıtının katılaşmasına neden olabilir ve akıntı katılaşan malzemenin oluşturduğu kanalın içinde akmaya devam edebilir.
 

 Daha geniş ve yönlenmiş şekilde olan ve havada asılı konumdaki kaya tozları ile gazlardan oluşan akıntılar kül akıntısı veya piroklastik akıntı olarak adlandırılırlar. Bunlar, 200 -1000km/saat bir hızla akabilirler. Volkanik patlamalardan kaynaklanan hava kirlenmesi ve bununla ilgili riskler kül yayılımıyla sınırlı kılınamaz (örneğin, volkan küllerinin M.S. 79′da Pompei’deki kumsalda yaşayanların ölümüne neden olduğu düşünülmektedir).
Büyük patlamalar ayrıca, 8-16 km yükseklikteki troposfer ile stratosfer arasındaki sınıra ulaşan volkanic tozlar nedeniyle atmosferik değişimlere de neden olurlar. 
4-Laharlar (döküntü akıntıları)

Volkanik çamur, Japonca’da kullanılan bir sözcük olan lahar ile de ifade edilmekte olup, bunlar doğrudan patlamadan kaynaklanmışsa birincil, eğer başka nedenlerden dolayı ise ikincil lahar adı verilir. Laharlar volkanik patlama öncesinde, sırasında  veya sonrasında meydana gelebilirler ve sıcak veya soğuk malzemeden oluşabilirler. Tsunamilere de neden olabilirler.

5-Karbondioksit çıkışı

Tüm bu yanardağ etkinlikleri insanlara zarar verebilir.

Yanardağ etkinlikleri genellikle depremler, sıcak su kaynakları, çamur kazanları ve gayzerler gibi yer etkinlikleriyle beraber görülürler. Püskürmelerden önce genellikle düşük şiddette depremler görülür.

Bir Volkanın Etkin Olup Olmadığını Anlamak

Şaşırtıcı olsa da, volkanbilimciler, etkin (aktif) yanardağların sınıflandırılmasında fikir birliğine varmamışlardır. Bir yanardağın yaşam süresi, birkaç aydan birkaç milyon yıla kadar değişebilir. Bu tür bir sınıflandırma yapmak, insanların, hattâ bazen uygarlıkların bile varlık süreleri göz önüne alındığında anlamsız görünebilir. Örneğin, Dünya’daki yanardağların birçoğu, geçen birkaç binyılda birçok kez püskürmüşlerdir, ama günümüzde herhangi bir etkinlik göstermemektedirler. Bu tür yanardağların uzun ömürleri göz önüne alındığında çok etkin oldukları söylenebilir. Ancak, bizim ömürlerimiz düşünülürse, etkin değildirler. Bu tanımı daha da karmaşıklaştıran ise, harekete geçen ama püskürmeyen yanardağlardır. Bu yanardağlar etkin midir?

Bilim adamları genellikle, püsküren ya da yeni gaz çıkışları veya beklenmedik deprem etkinliği gibi hareketlilikler gösteren yanardağları etkin olarak kabul ederler. Birçok bilim adamı, yazılı tarihte püskürdüğü bilinen yanardağların da etkin olduğunu kabul ederler. Yazılı tarihin bölgeden bölgeye farklılıklar gösterdiğini, örneğin Akdeniz’de 3.000 yıl geriye, ABD’nin Pasifik kıyısında 300 yıl, Havai’de ise 200 yıl geriye kadar gittiğini göz önünde bulundurmak gerekir.

Uyuyan yanardağlar, şu an (yukarıdaki tanıma göre) etkin olmayan, ama her an hareketlenmesi ya da patlaması muhtemel yanardağlardır.

Sönmüş yanardağlar ise, bilim adamlarının bir daha püskürmelerini olası görmedikleri yanardağlardır. Bir yanardağın gerçekten sönmüş olup olmadığının belirlenmesi zordur. Örneğin, çanakların milyonlarca yıllık ömürleri olduğu bilindiğinden, 10 binlerce yıl püskürmemiş bir çanağın sönmüş değil uyuyan olarak tanımlanması gerekir. Yellowstone Ulusal parkında bulunan Yellowstone çanağı, en az 2 milyon yaşındadır ve 70 bin yıldan beri hiç püskürmemiştir, fakat bilim adamları tarafından sönmüş olarak tanımlanmaz. Doğrusu, çanak sık sık depremler yarattığı, etkin bir jeotermal sistemi bulunduğu ve yüzeyi hızlı değiştiği için, birçok bilim adamı tarafından çok etkin bir yanardağ olarak kabul edilir .

Birçok yanardağ sınıflandırması vardır.Bunlardan en çok kullanılanı aşağıdaki gibidir:

Şekillerine Göre

Kalkan yanardağlar: Şekli kalkana benzeyen dağlar oluşturacak şekilde zamanla biriken yüksek miktarda lav çıkartan yanardağlar çoklukla Havai ve İzlanda’da görülürler. Lav akışları genellikle çok kızgın ve çok akışkan olup uzun akıntılara neden olurlar. Dünyadaki en büyük lav kalkanı, 120 km çapındaki ve deniz tabanından zirvesine 9.000 m yüksekliğindeki Maunaloa’dır. Mars’taki Olympus Mons, bir kalkan yanardağıdır ve güneş sisteminde şimdiye kadar keşfedilmiş olan en yüksek dağdır.

Lav kalkanının daha küçük olanlarına “lav kubbesi” (tholoid), “lav konisi” ve “lav kümbeti” adı verilir.

Volkanik koniler, yanardağın ağzında biriken ufak kaya parçacıkları fırlatan püskürmelerden dolayı oluşur. Bu püskürmeler, 30-300 m yüksekliğinde, koni şeklinde tepeler oluşturur ve nispeten kısa ömürlü olurlar.

Japonya’daki Mount Fuji, İtalya’daki Vezüv, Antartika’daki Erebus ya da kuzeybatı Amerika’daki Rainier gibi Stratovolkanlar ya da kompozit yanardağlar, hem lav akıntılarından hem de püskürtülerden oluşmuş yüksek, koni şeklinde dağlardır.
 
Süper Yanardağlar, geniş çanakları olan, kıtasal yıkım ve küresel iklim değişiklikleri yaratma potansiyelleri bulunan yanardağ sınıfına verilen addır. Bu sınıftaki yanardağlara aday olarak Yellowstone Ulusal parkı ve Toba Gölü gösterilebilir, ancak kesin bir tanımlama yapmak, asgari bir tanımlayıcı şart bulunmadığı için çok zordur.

Yanardağlar genellikle ya tektonik plaka sınırlarında ya da sıcak noktalarda yer alırlar. Yanardağlar uyuyan (etkin olmayan) ya da faal (aktif -neredeyse sürekli çıkış ve kesikli püskürmeler) olabilirler, önceden tahmin edilemeden hal değiştirebilirler.

Karadaki yanardağlar genellikle, çıkışların yıllar içinde sürekli birikmesiyle koni ya da kül konisi şeklini alırlar. Suyun altında ise, yanardağlar genellikle fazlasıyla dik sütunlar oluşturur ve yıllar içinde okyanus yüzeyine çıkarak yeni adacıklar haline gelirler.
 
 

*Volkan Haritası
 
Etna(italya)
Hekla ( İzlanda)
Kilauea(Havai, ABD )
Krakatoa(Rakata, Endonezya)
Maunaloa.(Havai, ABD)
Maunakea.(Havai, ABD)
Mount Baker.(Washington, ABD)
Mount Erebus(Ross Island, Antarktika)
Mount Hood.(Oregon, ABD)
Mount Fuji (Honshu, Japonya)
Mount Rainier (Washington, ABD)
Mount Shasta (California, ABD)
Mount St. Helen (Washington, ABD)
Novarupta.(Alaska, ABD)
Popocatepetl–*2-*3(Meksiko, Meksika)
Pinatubo1-*2-*3-*4-*5-*6(Filipinler)
Surtsey(Surtsey adası, İzlanda)
Santorini (Santorini adası, Yunanistan)
Tambora (Sumbawa, Endonezya)
Teide (Tenerif, Kanarya adaları,İspanya)
Vezüv ( Napoli Koyu, İtalya)
 
 

E-posta Aboneliği

Güncel bilgiler E-posta olarak gelsin

Destek FeedBurner

Tags: en büyük yanardağ, volkanizma çeşitleri, yanardağ patlamaları, yanardağlar, yanardağlar nasıl oluşur

This entry was posted on Pazar, Nisan 6th, 2008 at 19:41 and is filed under Yasam. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. You can leave a response, or trackback from your own site.